Wprowadzenie
Działalność górnicza może pozostawiać trwałe albo stopniowo zanikające skutki na powierzchni terenu, które wpływają na możliwości jego dalszego użytkowania. Do najważniejszych ograniczeń należą deformacje ciągłe i nieciągłe, zagrożenia gazowe, a także zalewiska, podtopienia oraz inne skutki przekształceń poeksploatacyjnych.
W celu uporządkowania oceny przydatności terenów pogórniczych do zagospodarowania stosuje się klasyfikacje, które przypisują danym obszarom określoną kategorię użytkową. Poniższe opracowanie prezentuje zarówno uproszczony podział na kategorie A, B i C, jak i bardziej rozbudowaną klasyfikację stosowaną dla likwidowanych kopalń w odniesieniu do ograniczeń budowlanych.
Ogólna klasyfikacja przydatności terenów pogórniczych
W najprostszym ujęciu tereny pogórnicze dzieli się na trzy podstawowe kategorie: A, B i C. Kategoria B została dodatkowo uszczegółowiona poprzez wyróżnienie podkategorii B1, B2 i B3, odpowiadających dominującemu rodzajowi zagrożenia. Należy przy tym pamiętać, że w praktyce możliwe jest współwystępowanie kilku zagrożeń na jednym obszarze.
| Kategoria | Rodzaj zagrożenia | Przydatność do zagospodarowania | Uwagi |
|---|---|---|---|
| A | Brak rozpoznanych zagrożeń ograniczających zagospodarowanie | Nieograniczona | Możliwe lokalne, niewielkie i trudne do prognozowania nierównomierne osiadania. |
| B1 | Deformacje ciągłe powierzchni | Warunkowa | Ograniczenia mogą mieć charakter przemijający. |
| B2 | Deformacje nieciągłe powierzchni | Warunkowa | Ograniczenia zwykle mają charakter trwały do czasu likwidacji zagrożenia. |
| B3 | Zagrożenie gazowe | Warunkowa | Wymaga monitoringu i potwierdzenia ustąpienia zagrożenia pomiarami. |
| C | Zalewiska i podtopienia | Ograniczona do obiektów tymczasowych i rekreacyjnych | Teren nieprzydatny dla obiektów długotrwałych. |
Charakterystyka poszczególnych kategorii
Kategoria A
Kategoria A obejmuje obszary, na których nie przewiduje się istotnych ograniczeń w zagospodarowaniu. Oznacza to, że z punktu widzenia rozpoznanych skutków działalności górniczej teren może być użytkowany w sposób zbliżony do terenów nieobjętych wpływami eksploatacji. Należy jednak uwzględnić, że obszar taki był w przeszłości poddany oddziaływaniu eksploatacji podziemnej, dlatego nie można całkowicie wykluczyć występowania niewielkich, trudnych do prognozowania deformacji wtórnych.
Z tego względu zaleca się rozważenie odpowiednich rozwiązań konstrukcyjnych, które ograniczą ryzyko uszkodzeń elementów wykończeniowych i architektonicznych, zwłaszcza w przypadku obiektów o podwyższonej wrażliwości na nierównomierne osiadania.
Kategoria B
Kategoria B obejmuje obszary o przydatności warunkowej, przejściowo albo trwale ograniczonej. W zależności od dominującego rodzaju zagrożenia wyróżnia się trzy podkategorie:
B1 – deformacje ciągłe
Dotyczą obszarów, na których mogą występować opóźnione osiadania i inne ciągłe przemieszczenia powierzchni. Ograniczenia te mają zwykle charakter czasowy.
B2 – deformacje nieciągłe
Obejmują obszary zagrożone powstawaniem zapadlisk, progów, szczelin oraz innych form nieciągłych przemieszczeń powierzchni. Zagrożenie to bywa trwałe.
B3 – zagrożenie gazowe
Dotyczy obszarów, na których mogą występować migracje gazów pochodzenia kopalnianego. Ustąpienie zagrożenia powinno zostać potwierdzone monitoringiem i pomiarami.
Przyjmuje się, że w przypadku deformacji ciągłych stabilizacja wpływów eksploatacji może następować po upływie około pięciu lat od zakończenia eksploatacji, co w sprzyjających warunkach może uzasadniać przekwalifikowanie terenu do kategorii A. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku deformacji nieciągłych: zagrożenie to utrzymuje się tak długo, jak długo nie zostanie skutecznie zlikwidowane, na przykład przez wypełnienie pustek lub zastosowanie specjalnych rozwiązań zabezpieczających.
Kategoria C
Kategoria C obejmuje obszary nieprzydatne do zabudowy obiektami długotrwałymi ze względu na zagrożenie zalewiskami, podtopieniami, a niekiedy także innymi silnymi przekształceniami poeksploatacyjnymi. Na takich terenach możliwe jest lokowanie obiektów tymczasowych, przewidzianych do likwidacji przed wystąpieniem zagrożenia, a także realizacja funkcji rekreacyjnych i zieleni urządzonej.
Rozszerzona klasyfikacja terenów pogórniczych
W praktyce projektowej i dokumentacyjnej stosuje się także bardziej szczegółową klasyfikację terenów pogórniczych likwidowanych kopalń, odnoszącą się do ograniczeń w wykorzystaniu budowlanym. Podejście to uwzględnia nie tylko ogólną przydatność terenu, lecz także stopień jego przekształcenia poeksploatacyjnego, rodzaj zagrożeń oraz zalecenia dotyczące dalszego użytkowania.
| Kategoria | Stopień przekształcenia | Przydatność budowlana | Zagrożenia | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| A | Mało przekształcony | Teren przydatny | Praktycznie nie występują | Przy występowaniu gruntów nośnych i zwierciadła wody poniżej 2 m; zaleca się rozważyć wzmocnienie konstrukcji w celu ograniczenia drobnych uszkodzeń wykończeniowych. |
| B1 | Przekształcony | Teren przydatny warunkowo | Deformacje ciągłe przy obniżeniach niepowodujących podtopień | Po około 5 latach od zakończenia eksploatacji teren może zostać zaliczony do kategorii A, jeśli potwierdzi to ocena aktualnego stanu. |
| B2 | Przekształcony | Teren przydatny warunkowo | Deformacje nieciągłe o stopniu zagrożenia: małym (B2,1), średnim (B2,2) lub dużym (B2,3) | W zależności od stopnia zagrożenia możliwe jest uzdatnienie terenu przez likwidację pustek, specjalne sposoby posadowienia lub – po analizie ryzyka – przekwalifikowanie części obszaru do kategorii C. |
| B3 | Przekształcony | Teren przydatny warunkowo | Zagrożenia gazowe | Zagrożenia o charakterze czasowym wymagające kontroli i monitoringu. |
| C | Silnie przekształcony | Teren nieprzydatny | Zalewiska i podtopienia, rejony zagrożone osuwiskami oraz wielkopowierzchniowymi lejami zapadliskowymi | Zaleca się wyłączyć z zabudowy rejony niezlikwidowanych szybów, eksploatacji otworowej, pasy ochronne wyrobisk odkrywkowych, tereny hałd i zwałowisk oraz ich strefy ochronne. Preferowane są funkcje niebudowlane, np. tereny zielone i rekreacyjne. |
Przesłanki dla oceny budowlanej
Przy kwalifikacji terenu należy uwzględnić m.in.:
warunki gruntowe poziom wód gruntowych stan likwidacji wyrobisk wyniki monitoringu analizę ryzykaNajczęstsze ograniczenia praktyczne
Ograniczenia mogą dotyczyć sposobu posadowienia, dopuszczalnej funkcji obiektu, monitoringu oraz zakresu zabezpieczeń technicznych.
Stopnie intensywności zagrożenia deformacjami nieciągłymi – kategoria B2
W ramach kategorii B2 wyróżnia się trzy stopnie intensywności zagrożenia deformacjami nieciągłymi: B2,1 – mały, B2,2 – średni oraz B2,3 – duży. Stopień ten wyznacza się na podstawie rozpoznanych warunków geologiczno-górniczych oraz obserwowanych przejawów deformacji powierzchni.
B2,1 – mały stopień zagrożenia
- brak zapadlisk,
- brak zjawisk sufozyjnych,
- znany sposób likwidacji wyrobisk pionowych i pochyłych mających połączenie z powierzchnią,
- grubość zwięzłych skał stropowych co najmniej pięciokrotnie większa od wysokości wyrobisk.
B2,2 – średni stopień zagrożenia
- występowanie zapadlisk o średnicy poniżej 3 m, progów lub szczelin,
- obecność szybów i szybików o nieznanym sposobie likwidacji,
- grubość zwięzłych skał stropowych mniejsza od pięciokrotnej, ale większa od trzykrotnej wysokości wyrobisk.
B2,3 – duży stopień zagrożenia
- występowanie zapadlisk o średnicy powyżej 3 m, progów lub szczelin,
- zjawiska sufozyjne,
- grubość zwięzłych skał stropowych mniejsza od trzykrotnej wysokości wyrobisk,
- występowanie „biedaszybów”, zjawisk pożarowych lub intensywnych zjawisk parasejsmicznych.
Podstawa oceny przydatności terenu
Podstawą oceny przydatności terenu pogórniczego do zagospodarowania powinna być mapa klasyfikacyjna, sporządzona w ramach dokumentacji związanej z likwidacją zakładu górniczego lub aktualizacją danych o skutkach eksploatacji. Na mapie należy przedstawić granice poszczególnych kategorii terenu oraz wskazać oddziaływania czynnych, sąsiednich kopalń, jeżeli mogą one wpływać na rozpatrywany obszar.
Należy podkreślić, że przedstawione kategorie mają charakter ogólny. W konkretnych przypadkach ich interpretacja może wymagać doprecyzowania z uwagi na lokalne uwarunkowania geologiczno-górnicze, stan likwidacji wyrobisk, wyniki monitoringu, historię szkód oraz przewidywaną funkcję planowanej zabudowy.
Uwaga: klasyfikacja terenów pogórniczych stanowi narzędzie wspomagające decyzję planistyczną i projektową, ale nie zastępuje szczegółowego rozpoznania warunków posadowienia dla konkretnej inwestycji.
Literatura
- Bromek T., Kowalski A., Kwiatek J.: Klasyfikacja terenów pogórniczych, Projekt Badawczy „Człowiek i środowisko wobec restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego”, Biblioteka Szkoły Eksploatacji Podziemnej, IGSMiE PAN, Kraków, 2001.
- Kwiatek J. (red.): Ochrona obiektów budowlanych na terenach górniczych. Katowice, Wydawnictwo GIG, 1998.
- Zasady dokumentowania warunków geologiczno-inżynierskich dla celów likwidacji kopalń, Ministerstwo Środowiska, Warszawa, 2009.
Tekst strony został opracowany i zredagowany na podstawie materiałów źródłowych.